Kısaca: Diş kırılması ilk yardım sürecinde ağız ılık suyla nazikçe çalkalanır, kanama temiz bir gazlı bezle bastırılarak durdurulmaya çalışılır ve kırık parça bulunursa süt veya serum fizyolojik içinde saklanarak diş hekimine götürülür. Kalıcı bir diş tamamen yerinden çıktıysa kökünden tutulmadan taşınmalı ve vakit kaybetmeden diş hekimine ulaşılmalıdır. Süt dişleri ise yerine geri takılmaz.
Düşme, spor yaralanmaları, trafik kazaları veya sert bir cisme ısırma gibi durumlar dişlerde kırılmaya ya da dişin yerinden çıkmasına yol açabilir. Bu tür travmalarda ilk dakikalarda yapılanlar, dişin korunabilme olasılığını etkileyebilir. Bu yazıda genel ilk yardım bilgilerini paylaşıyoruz; her travma sonrasında diş hekimi değerlendirmesi gereklidir.
Öne Çıkan Bilgiler
- Baş bölgesine alınan darbelerde önce genel sağlık durumu değerlendirilir; bilinç kaybı, kusma veya şiddetli baş ağrısı acil servise başvurmayı gerektirir.
- Yerinden çıkan kalıcı dişin kök yüzeyine dokunulmaması, kök üzerindeki canlı hücrelerin korunmasına yardımcı olur.
- Yerinden çıkan diş kuru bırakılmamalı; süt, serum fizyolojik veya kişinin kendi tükürüğü içinde taşınmalıdır.
- Süt dişleri, alttaki kalıcı diş tomurcuğuna zarar verme olasılığı nedeniyle yerine geri takılmaz.
- Görünürde küçük olan kırıklar bile diş özünü etkileyebileceğinden diş hekimi tarafından değerlendirilmelidir.
Travma Sonrası İlk Olarak Ne Kontrol Edilmeli?
Ağız bölgesine alınan darbe, yalnızca dişleri değil baş ve yüz bölgesini de etkileyebilir. Bu nedenle ilk adım, kişinin genel durumunun değerlendirilmesidir. Aşağıdaki belirtilerden biri varsa diş tedavisinden önce acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır:
- Kısa süreli bile olsa bilinç kaybı
- Kusma, baş dönmesi veya şiddetli baş ağrısı
- Durdurulamayan kanama
- Nefes alma veya yutma güçlüğü
- Çenede belirgin şekil bozukluğu ya da ağız kapanırken dişlerin eskisi gibi karşılaşmaması
Genel durum stabilse, ağız içindeki yaralanmalar ve dişler değerlendirilebilir. Dudak, dil ve yanak iç yüzeyindeki yaralar da kontrol edilmelidir; bu yaralara kırık diş parçaları gömülmüş olabilir.
Diş Kırılması İlk Yardım Adımları Nelerdir?
Diş kırıkları, mine tabakasında sınırlı küçük kırıklardan diş özünün açığa çıktığı kırıklara kadar farklı şiddette olabilir. Diş özü (pulpa), dişin içindeki sinir ve damarları barındıran dokudur. Kırık durumunda genel ilk yardım adımları şunlardır:
- Ağzı nazikçe çalkalayın: Ilık suyla çalkalama, bölgedeki kan ve kirin temizlenmesine yardımcı olur.
- Kanamayı kontrol edin: Kanayan bölgeye temiz bir gazlı bez veya bez parçası yerleştirilerek hafif baskı uygulanabilir.
- Kırık parçayı bulun: Bulunabilirse parça süt veya serum fizyolojik içinde saklanabilir. Bu sıvılar yoksa temiz bir kapta suyla nemli tutulabilir. Parça, bazı durumlarda dişe yeniden yapıştırılabilir.
- Şişliği azaltın: Bir beze sarılmış soğuk kompres, dudak veya yanağın dış yüzeyine kısa aralıklarla uygulanabilir.
- Diş hekimine başvurun: Kırık küçük görünse bile vakit kaybetmeden değerlendirme yapılmalıdır.
Kırık dişin keskin kenarı dil veya yanakta tahrişe yol açıyorsa, hekime ulaşana kadar o bölgeyle çiğnemekten kaçınılması önerilir. Kırık yüzeyde hassasiyet varsa çok sıcak ve çok soğuk yiyecek ve içeceklerden uzak durulabilir.
Diş Tamamen Yerinden Çıktıysa Ne Yapılmalı?
Dişin çene kemiğindeki yuvasından tamamen çıkmasına avülsiyon denir. Kalıcı dişlerde avülsiyon, diş hekimliğindeki acil durumlardan biridir. Kök yüzeyindeki hücrelerin canlılığı, dişin kuru kaldığı süre uzadıkça azalabilir. Genel ilk yardım adımları şunlardır:
- Dişi bulun ve taç kısmından tutun: Taç, dişin ağızda görünen beyaz kısmıdır. Köke dokunmaktan kaçının.
- Kirliyse kısa süre durulayın: Diş gözle görülür şekilde kirliyse süt veya serum fizyolojikle birkaç saniye durulayın. Bu sıvılar yoksa soğuk akan suyla kısa süre durulanabilir. Dişi fırçalamayın, ovalamayın ve kurulamayın.
- Mümkünse yerine yerleştirin: Kişi bilinçliyse ve bunu yapabiliyorsa diş, doğru yönde yuvasına nazikçe yerleştirilebilir; ardından temiz bir bez ısırılarak yerinde tutulur.
- Yerleştirilemiyorsa uygun ortamda taşıyın: Diş süt veya serum fizyolojik içinde taşınabilir. Bunlar yoksa yetişkinlerde diş, yanak ile dişler arasında tükürük içinde tutulabilir; küçük çocuklarda yutma olasılığı nedeniyle bu yöntem önerilmez. Diş kâğıt mendile sarılmamalı ve kuru bırakılmamalıdır.
- Vakit kaybetmeden diş hekimine ulaşın: Yerleştirilmiş olsa bile dişin sabitlenmesi ve değerlendirilmesi gerekir.
Sade suyun uzun süreli saklama ortamı olarak kullanılması önerilmez; çünkü kök yüzeyindeki hücrelere zarar verebilir. Kısa süreli durulama ise farklı bir uygulamadır.
Diş Yerinden Oynadıysa veya Yer Değiştirdiyse Ne Yapılmalı?
Bazı travmalarda diş ağızdan çıkmaz; ancak sallanır, içe veya dışa doğru yer değiştirir ya da kemiğin içine gömülür. Bu durumlara luksasyon yaralanmaları denir. Dişi zorla eski konumuna itmeye çalışmak dokulara zarar verebilir. Bu nedenle dişe dokunulmadan, yumuşak gıdalarla beslenilerek diş hekimine başvurulması önerilir.
Süt Dişi Yerinden Çıkarsa Ne Yapılır?
Çocuklarda süt dişinin travmayla yerinden çıkması durumunda diş yerine geri takılmaz. Bunun nedeni, süt dişinin kökünün altında gelişmekte olan kalıcı diş tomurcuğudur; geri yerleştirme bu tomurcuğa zarar verebilir. Yapılması gerekenler şunlardır:
- Çocuğun genel durumunu kontrol edin ve sakinleştirin.
- Kanayan bölgeye temiz bir gazlı bezle hafif baskı uygulayın.
- Dişin tamamen çıkıp çıkmadığını anlamak için dişi bulmaya çalışın; yutulmuş ya da solunmuş olma olasılığı değerlendirilmelidir.
- Diş hekimine başvurarak alttaki kalıcı dişin ve çevre dokuların kontrol edilmesini sağlayın.
Çocuklarda diş travmalarının takibi hakkında bilgi için çocuk diş hekimliği sayfamıza bakabilirsiniz.
Diş Hekiminde Neler Yapılabilir?
Hekim, travmanın türünü belirlemek için muayene yapar ve gerekli görürse röntgen çeker. Yapılabilecek işlemler travmanın şiddetine göre değişir:
- Küçük kırıklarda kırık parçanın yeniden yapıştırılması veya bonding ile diş formunun tamamlanması
- Diş özünün etkilendiği durumlarda koruyucu uygulamalar veya kanal tedavisi
- Yerinden çıkan veya oynayan dişlerin yuvasına yerleştirilip komşu dişlere geçici olarak sabitlenmesi (splint uygulaması)
- Ağız içi yumuşak doku yaralarının değerlendirilmesi
Travma geçiren dişlerde renk değişikliği veya diş özünde canlılık kaybı zamanla ortaya çıkabilir. Bu nedenle ilk tedaviden sonra da belirli aralıklarla kontrol yapılması önerilir. Hekim ayrıca yaralanmanın koşullarına göre tetanos aşısı durumunu sorgulayabilir.
Diş Travmalarından Korunmak İçin Neler Yapılabilir?
Temas sporları, bisiklet, paten ve kaykay gibi etkinliklerde ağız koruyucu kullanımı, dişlere gelen darbelerin etkisini azaltmaya yardımcı olabilir. Ağız koruyucular hazır olarak bulunabildiği gibi, diş hekimi tarafından kişinin ağız ölçüsüne göre de hazırlanabilir. Üst ön dişleri belirgin şekilde önde olan çocuk ve gençlerde, travma olasılığı açısından ortodontik değerlendirme de gündeme gelebilir. Şişe kapağı açmak veya sert cisimleri dişle kırmak gibi alışkanlıklardan kaçınmak da kırık riskini azaltır.
Sık Sorulan Sorular
Kırılan diş parçası nasıl saklanmalı?
Kırık parça süt veya serum fizyolojik içinde saklanabilir; bunlar yoksa temiz bir kapta suyla nemli tutulabilir. Parça diş hekimine götürüldüğünde, bazı durumlarda dişe yeniden yapıştırılabilir.
Yerinden çıkan kalıcı diş neden kökünden tutulmamalı?
Kök yüzeyinde, dişin yeniden tutunmasında rol oynayan canlı hücreler bulunur. Köke dokunmak veya kökü ovalamak bu hücrelere zarar verebilir; bu nedenle diş taç kısmından tutulur.
Süt dişi yerinden çıkarsa geri takılır mı?
Hayır. Süt dişinin geri yerleştirilmesi, altında gelişen kalıcı diş tomurcuğuna zarar verebilir. Çocuğun diş hekimine götürülerek çevre dokuların ve kalıcı dişin kontrol edilmesi önerilir.
Ağrı yoksa kırık diş için yine de hekime gitmek gerekir mi?
Evet. Ağrı olmasa bile kırık, diş özünü etkilemiş olabilir ve zamanla sorunlar ortaya çıkabilir. Diş hekimi muayenesi, kırığın derinliğini ve uygun tedaviyi belirler.
Yazar hakkında: Dr. Dt. Burçin Öncül, 2002 yılında İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nden mezun olmuş, Gazi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Protetik Diş Tedavisi Anabilim Dalı’ndaki lisansüstü eğitimini 2008 yılında tamamlamıştır. 2011 yılından bu yana Ankara’nın Çankaya ilçesine bağlı Çayyolu’ndaki kliniğinde çalışmaktadır. Estetik diş hekimliği, dijital gülüş tasarımı, dental implantlar ve porselen laminalar konularındaki ulusal ve uluslararası kongre ve sempozyumlarda yer almıştır.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Tedavi ihtiyacı ve uygun yöntem, muayene ve gerekli tetkikler sonrasında diş hekiminiz tarafından kişiye özel olarak belirlenir.
